Letter 64: PELAGIUS [PAPA] MELLEO SUBDIACONO.

PELAGIUS [PAPA] MELLEO SUBDIACONO. De Bene¬ dicto quoque quem uxorem alienam facinoroso indicasti spintu sustunle et in suum hactenus Praesumere detmereconsortiu^ si hoc rerum iteritas habet, iubemus experientiae tuae, ^ cum ipsa quoque adultera districte mactare non differas, et calua- tos ab inuicem separare, et illum in Apuliae prouinciae patrimonium sine dilatione [fac] mig F, fol. 175'': (3-6), F, fol. 138''-'', F, fol. 153«-'’; O. fol. 195^: (1-2). 0, fol. 188 189-'''; Oi, fol. 108''-''. pelariusl BEF 0„: gelasius O papa] om. B E F mdleo] maeUeo (?) malleo £. 2, iaelleo £„ «ileto O 0„ 2 quoque quem] B £•. • n o iixoreml add. uiolauit (quod sugges. rubr.) O. aUeuam uxoxot f) facinoroso] n o (?) B spiritu indicasti Gratmnus 8 ®“tu3^] o! detinaere destinare B 4 habeat Oj, 5 adulterina E, non differas m tare Oratian. 6 separa O 0^ 7 fac] om. B E migare £. Tit. Melleo subdiacono: Cf. adnotationes in titulum ep. 28, p. 83. 1. De Benedicto quoque: Unde quaedam praevia desiderari eviden¬ ter infertur. Utrum fuerint necne § 3-6 videas infra. Haec enim epistula nostra constat epp. 50 et 51 Coli. Britannicae (P. Ewaed, o. c., l. c., p. 556) quae quidem, magna cum probabilitate, non nisi partes sunt unius eius- demque epistulae longioris. Hoc autem infertur: ex tituli unitate, ex consiml- litudine argumenti, ex eo demum quod unum horum fragmentorum alte¬ rum contingit in Coli. Britannica. ad Lucium defensorem Apuliae: Codd. lectionem servavi; sed veri similiter legendum est ad Dulcium pro ad Lucium. Cf. quae supra, in titulos PEIyAGII I PAPAE EPISTTOA 64,1-4 illam uero, si quidem maritus suus sine aliquo dolo recipere forte uoluerit, tua ordinatione sub cautela recipiat, nullum ei nihil dum¬ taxat de cetero simile committen^^i periculum illaturus. Sin uero 2 eam recipere omnino noluerit, in alium quendam locum in quo non ei liceat male uiuere prouida eam dispositione constitue. Dul- 3 codd*, Gratian.y conmitt. E^ E^ si E 11 omnino] om. Oi^ omn. eam recip. Gra- tian, noluerit] ex uoluerit ^no sup. ras.) B 2 alium] altum quedam B O non ei liceat] B\ ei non lic. E, non lic. ei O Oie prouida] ex prouide E* dis¬ positione] E O Ojg: dissposltione Og, dispensatione (an recte?) B constitue] add. pelagius eidem E, hiCy ante § 3, tit. F 12-13 dulcitia] ci superscr. E,, mulctia epp. 12 et 29, p. 41 et 84, scripsi. Huius modi enim error facillime explicatur. recipere forte uoluerit: Ad lustinianum usque capitis sententia mulier adultera plectebatur. Cf. Cod., TX, 9, 29 (30). lustinianus vero adul¬ teram perpetua in monasterio reclusione punivit. Inde a marito post duos incarcerationis annos educi poterat, si tamen eam denuo in coniugale con¬ sortium recipere volebat. Cf. IusTiniani, Nov.y 134,10; R. Monier, o. c., p. 375-576, et adnotationes in ep. 53,8, p. 142. 2. prouida eam dispositione: Cf. epp. 5,4; 15,2; 21,5; 47,3; 64;2; 72,3; 87, ubi dispositio, non autem dispensatio legitur. Attamen, probabili¬ tate quadam certo non caret lectio Coli. Britannicae, quae insuper fulcitur codd. Decr. Gratiani, quibus Ae. FriEdbErg, o. c., c. 1116, usus est. Nihilo autem minus suspicionibus obnoxia manet huiusmodi lectio apud Gratia¬ num, qui fragmentum, uti solet, e Tripartita hausit. Quoad dispositionem et dispensationem apud ecclesiasticos auctores cf. M. Waether, Pondus, dispensatio, dispositio, Werthistorische Untersuchungen zur Frdmmigkeit Papst Gregor des Grossen, Bem, 1941; A. BeaisE, o. c., p. 280-281; 282. huius epistulae partem, nam haud male post eos sequerentur § 1-2: De Benedicto quoque .., Ab ista tamen sententia deterritus sum: 1) ipso ordine quo in Coli. Britannica textus prostant; 2) verbis huiusmodi querelam, quae paulo infra veniunt, quaeque ni fallor, ad praecedentia «id genus» referri videntur, ad negotimn videlicet adulterii Benedicti, potius quam ad alia, quae sequerentur. 3. Dulcitia ecclesiae uestrae famula: Sive forte nostrae, eo quod pa¬ trimonium Melleo demandatum erat fortasse sub inmediata ecclesiae Romanae dicione. Cf. ep. 88, p. 214. Uestrae diceretur, non quidem eo sensu, ut Melleo cuidam praeficeretur ecclesiae, sed, quod ecclesiae illi is erat adgregatus, vel in ea munere suo fungebatur. Cf. similem casum in ep. 45, p. 125. — Famuli, veluti pretiosora patrimonii bona, sub cura administratorum erant. Cf. R. MoniEr, o. c., p. 276-277; H, liE- CEERCQ, Serfs ..., DACL., t. XV, 1, c. 1309-1312; 1314-1329. Quod spectat ad patrimonii S. Petri administrationem, videas Lib. Diurnus, form. 51-56 (Th. K. V. SiCKEE, 0 . c., p. 41-46), et epistulas complures in S. Gregorii ( citia, ecclesiae uestrae famula, in Trapeiana massa consistens, huiusmodi querelam suam nostris sensibus intimauit, dicens quod postea quam eam defuncto marito [suo] contigit uiduari, Clarentius quidam nomine ex ancilla, ut perhibetur, ecclesiae procreatus, di- uersis blanditiis atque suasionibus praefatae mulieris animos in¬ clinando in suo eam curasset as<s>cire consortio, ex qua etiam filium procreasset. Nunc autem post coniunctionis suae non paruum tempus, quippe iam nato et educato filio, nullis ut perhi¬ betur rationabilibus causis extantibus, eandem mulierem detru¬ sisse, atque in eam prosiluisse contumaciam, ut ad declinandam de- nostrae (recte fortasse) F trapeiana]coni. auctor: trepeiana E,, tarpeiana E, tar- pena B 15 defuncto marito] B: marito suo defuncto (recte fortasse; cf. l. 8) F uiduare B clerentius Migne, Fronto (?) 17 animos] annos E^ 18 asscire] (cf. l. 33): ascire B, afficere E 19 coniunctionis] communionis Es 20 quippe tempus Eg rationalibus Ej E 3 extantibus] ex axtantibus B eamdem B 21-22 detrusisse] deseruisse E 22-23 seruitutem debitam E Magni, Reg. (P. KwAED-h. M. Hartmann, MGH., Epp., t. I-II). Cf. prae¬ terea opera et studia quae in ep. 13, p. 43, adlegavi. Trapeiana massa: Hanc fuisse primigeniam lectionem suadent variae codd. lectiones. Huic massae, in Brutiis sitae, hodie est nomen Tropea. Quod eo in loco non exstitit sedes episcopalis ab aa. 498-499, praesenti epistula roboratur. Cf. Th. MommSEn, CIb., t. X, 2, p. 959-960, inscr. 8076-8083; P. Fabre, o. c., p. 12, n. 1; H. Phieipp, Trapeia, inPauly- Wissowa, t. VIA c. 2187; F. Tanzoni, o. c., p. 332-333; P. Toraedo, Tropea, in Enc. Cattol., t. XII, c. 572-573. — Nomine massae fundi designa¬ bantur varii, qui in unum praedium, nuncupatum vel fundi principis, vel regionis, vel conditoris nomine, coaluerant. Cf. Du Cange, Glossarium..., t. V, p. 296; P. Fabre, o. c., p. 9-12; Thesaurus ..., t. VIII, p. 430-431; Dom J. Chapman, o. c., p. 151-152. Clarentius ... ecclesiae procreatus: Nam, pro temporis iure, fa¬ mulorum filii condicionem matris obtinuerant. Cf. Dom J. Chapman, 0 . c., p. 155-157; R. Monier, o. c., p. 281; H. TECEErcq, Serfs..., l. c., c. 1315-1316; 1322-1324. Cf. tamen IuSTiniani, Nov. De adscripticiis et colonis (a. 540), ed. A. SchoEEE-G. Kroee, Corp. iur. civ., t. III, Bero- lini, 1912, p. 796. 4. coniunctionis suae: Coniugium enim servorum non habebatur tamquam legitimum connubium in iure, sed quasi quoddam contubernii genus. Propterea fortassis vocem coniunctionis papa adhibuit. Cf. R. Mo¬ nier, 0 . c., p. 277; R. Aigrain, o. c., l. c., p. 550. Quoad servorum condi¬ cionem et vitam vide sis insuper M. b. WESEERmann, Sklaverei, in Pauly- Wissowa, Suppi. VI, c. 1059-1068. ad declinandam debitam seruitutem: Quae ei competebat, utpote ancillae filio. Cf. supra. PBI.AGII I PAPAE bitam seruitutem, curialis sibi nomen audeat usurpare; qui etiam primam in ecclesiae possessione genitam ex colonis ecclesiae ha- buisse memoratur uxorem. Ex cuius peculio quemdam agellum 5 dicitur hactenus detinere; sed et alia non pauca in suo fertur habuisse peculio. Quapropter experientia tua praesentis iussio- q nis uigore suscepto, eodem detento Clarentio, causae totius ueritatem diligenter agnoscens, quae de memorati persona seu rebus ecclesiastica requirit utilitas exequatur, et, si eum de ancilla ecclesiae genitum, uel alio modo legitimo ecclesiae iuri constat obnoxium repperiri, cum omnibus rebus suis in massam ecclesiae reuocare festinet, et ei praefatam mulierem, quam sibi ipse assci- uit in consortio, sociare, nullatenus habituro de cetero eam relin- quendi licentiam. ex quidam (?) F,, quendam Fi F 3 26 hactenus] ex actenus Fj 28 detento claren¬ tio] detentoque laurentio B 29 diligenter] om, B morati Fi Fg 30 exaequatur ex exaquatur (?) B et] superscr. B 30-31 eccles. ancilla F 31 iuri eccles. F 32 reperiri B 33 festinet reuocare F asci- F^ F» 34 consortium F (cf. supra l. 18) sociare] c. ex t corr, vid. B 2 habiturus ex habituru (?) B. curialis nomen: Curiales medium societatis gradum constitue¬ bant, unde saepius municipii magistratus egrediebantur, Cf. notulas in ep. 16,2, p. 49; cf. insuper Thesaurus ..., t. IV, p. 1488; Dom J. Chapman, 0 . c., p. 176-178; R. Monier, 0 . c., p. 135. genitam ex colonis ecclesiae: Proinde non famula, sed libera. Coloni enim, etiamsi terrae quam laborabant addicti, liberi nihilo minus censebantur. Cf. Dom J. Chapman, 0 . c., p. 154-161; 179; Seeck, Colona¬ tus, in Pauly-Wissowa, t. IV, c. 497-510; H. hECEERCQ, Colonat, DACI^., t. III, c. 2249-2260; Serfsl. c., c. 1312-1314; R. AiGrain, 0 . c., l. c., p. 549-550; R. Monier, 0 . c., p. 296-298; B. Stein, Histoire p. 208. De his onmibus cf. etiam A. B. DE Manaricua, EI matrimonio de los esclavos. Estudio historico juridico... {Analecta Gregoriana, XXIII), Romae, 1940, praesertim p. 11-26; 77-108; 130-174. 5. Ex cuius peculio: Quod scilicet peculium erat tamquam praedium vel possessio colonorum, qui adscripticii vocabantur. Cf. Dom J. Chapman, o. c., p. 156-158; R. Monier, 0 . c., p. 455-456; B. Stein, Histoire ..., ihid., et t. I, p. 27. 6. assciuit in consortio: Usus ablativi pro accusativi casu, uti supra in § 1: fw suo ... asscire consortio. Unde genuina deprehenditur Coli. Britanni¬ cae constructio. Haec ratio dicendi innuit ceteroqui, adfuisse inter illos potius merum contubernium quam matrimonium legitimum. Cf. supra notata. Ob aberrationes Maximiliani et episcoporum schismaticorum commisae, mittit presbyterum Petrum et notarium Proiectum, qui non modo ei, cui epistula dirigitur, commendatur, verum etiam facultatem eis praebet vim utendi, si quidem ad tantam perversitatem reprimen¬ dam oportuerit. J-K 1024; Kehr VII, 1, p. 3, 12; VII, 2, p. 231, 2 ex. m. martio - paulo post 16 aprilis a. 559 Decr. Gratiani, XXIII, 5, 44, c. 943; PERELS, Bonizo, Lih. de Vita Christ., VII, 20, p. 244-245. PEBAGIUS [PAPA] CAREBEO MAGISTRO MIBITUM. Quali nos de gloriae uestrae studiis iudicio gratulemur, non solum 1 uestram, sed multorum ac paene omnium credimus habere noti¬ tiam, et idcirco nunc de his quae uobis praesentibus ibi fieri stupe- mus, fiducialiter apud gloriam uestram duximus conquerendum. Ter<en>tius siquidem atque Maximilianus, nomina tantum episco- 2 fol. O 3 fol. 233-233^, O 4 fol. 237^; 0^^ fol. 16 Pj fol. 429, P 3 fol. 158, P 4 fol. 146; Q fol. 69; R [Perels, p. 244-245]; Sj fol. 54^: 12-5), St fol. 9T'-95. papa) Oj Og, idem (gelagius) Sj, (gelasius) Sj, om. O 3 O4 R papa] om. B O 3 O^Q R S (Oi OiP) catello... miiitum] B I Q\ om. 0 O^g P R S 2 gloriae] ecclesiae O 3 in* dido O 3 4 iccirco O 3 Pj nunc] sup, ras. Rx 5 aput R 6 tertius Px R S (cum signo simili, parvo pro sup. r) O 3 , terdus I O Ojg P Q, tethius B siquidem] om. I aque B maximilianus] (cf. ep. 10, l. 1 et ep. 66 , l. 2) I P S: maximillianus B O Oig Q R (cum sign. simili, parv. pro sup. prim. aj O 3 tantum] tantorum Pj Tit. Carello magistro militum: Qui, ut videtur, solummodo ratione magisterii militum (vacantis), non alio ex capite, gloria decorabatur, eratque idcirco inlustris. Cf. quae notavi in titulum ep. 55, in epp. 20,1 et 29,1, p. 144; 62; 84. Bius nomen nusquam Onomasticorum inveni. Cf. tamen. Thesaurus ... Onomasticon, t. II, p. 187, 1. 28; B. JEAN, Carellus, DGHB., t. XI, c. 1025; B. Stein, Histoire ..., p. 432-433, n. 11. 2. Terentius... atque Maximilianus: Nisi multum fallor, sunt duo eorum Tusciae Annonariae episcoporum, qui in titulo ep. 10, p. 31 appa¬ rent. Cf. ibidem notata, p. 31. Cum autem Tethius (ut legit pro Tertius seu Ter cius aliorum codd. Coli. Britannica) perperam et raro prorsus modo fuerit cum Bufrasio Parentino (ep. 53,7) confusus (forte quia in Coli. An- 172 PEIvAGII I PAPAE porum habentes, et ecclesiasticam ibi unitatem perturbare dicun¬ tur, et omnes ecclesiasticas res suis usibus applicare, in tantum, ut contra unum eorum, id est, Maxiniil[l]ianum, usque ad nos per tam longum iter, necessitate compellente, quidam infatigabiliter uenientes, praeces offerrent. Ob quam causam Petrum, praesby- 3 terum sedis nostrae, sed et Proiectum notarium ad eadem loca abentes O4 perturbare] ow. Oj 8 ecclesiasti O4 9 contra] cuncta id est] idem (?) B Oi^, idem O 3 0*, id 10 infagabiliter R^ 11 praeces] aliam s expunx. in fine 0^ offerent Pj petrum] ow. B praesbyt. petrum Ojg 12 sed] ow. B et] etiam Oiq 12-13 duximus loca Oig selmi Lucensis et in Decr. Gratiani itemque alibi, hae litterae ep. 60 se¬ quentes, ad Narsetem etiam fuisse missae videntur), sedes horum praesulum Parentium et lustinopolim fuisse haud semel autumatum est. Cf. P. Kand- EER, Cod. diplomatico istriano, t. I, Trieste, 1847. Confusionem Terentii nostri cum Kufrasio Parentino admisit F. Tanzoni, 0 . c., p. 853; 861, Masi- miliano vero praesumptam sedem lustinopolitanam denegans. Dubium valde se ostendit P. KEhr, 0 . c., t. VII, 1, p. 3; t. VII, 2, p. 231. Cf. notata in ep. 53,7, p. 141. Sed, cum nullae appareant rationes, ut Maximilianus lustinopolitanus praesul habeatur, multo minus probari potest rara confu¬ sio Terentii cum episcopo Parentino. Quapropter nescio quare praedicti cl. viri adhuc retinuerunt Histriam ut regionem ad quam fuerit haec epistula missa. Contra, b. DuchESNE, VjSglise ..., p. 230, et K. Caspar, 0 . c., p. 293, episcopos Tuscos recte eos existimant. Recentius tamen adhuc H. TECEERCQ, Par emo, DACb., t. XIII, 2, c. 1665; b. Jadin, Capodistria, DHGK., t. XI, c. 879 (cf. etiam P. Paschini, Capodistria, in Enc. CattoL, t. III, c. 693) Maximilianum computaverunt inter antistites Histrios et lustinopolitanos. ecclesiasticam ibi unitatem perturbare: In schismate scilicet perseverantes. ecclesiasticas res suis usibus applicare: Cf. Iustiniani, Cod., I, 3, 41, 3.5.6., quoad episcoporum iura in Kcclesiae bona. per tam longum iter: Valet etiam, pro adiunctis iUius aetatis et itinerum, quoad sedes Tuscas, etiamsi a fortiore, patet, valeret pro magis remotis Histriis sedibus. At fortasse, si in Histria re vera perturbationes illae contigissent, potius solummodo htteris missis, querelas suas iurium Kcclesiae vindices ad pontificem detulissent. Ideoque aliqua ex parte, contra id quod primo intuitu posset videri, haec ratio agendi confirmat quod supra notavi. 3. Petrum praesbyterum: An ille Petrus diaconus, qui post Pelagium subscripsit ViGiEii (PEEAGII) Constitutum diei 14 maii a. 553, in quem (ut in Tullianum) postea vehementer invexit Pelagius In def. Trium Capit., V (R. DevreESSE, 0 . c., p. 54)? Cf. adnotationes in titulum ep. 56, p. 146. Ad eum scripsit papa ep. 66, et in ep. 67 eum comiti Anilani commendat. Proiectum notarium: Qui cum Petro in praedicta ep. 67,3, p. 176, Anilani commendatur. EPISTXJEA 65,2-5 173 duximus destinandos, ut ea quae canonicis statutis a praedictis pseudo episcopis compererint fuisse conmissa, uel digna debeant ibi ultione conpescere, uel eosdem ad nos usque perducere. Et ideo ^ salutantes paterno affectu gloriam uestram petimus, ut praefa¬ tis, qui a nostra sede directi sunt, in omnibus praebeatis auxilium, nec putetis alicuius esse peccati, si huiusmodi homines conprimun- tur. Hoc enim et diuinae et mundanae leges statuerunt, ut ab ecclesiae unitate diuisi, et eius pacem iniquissime perturbantes, a saecularibus etiam potestatibus conprimantur. Nec quicquam maius est unde Deo sacrificium possitis offerre, quam si id ordi¬ netis, ut hi qui in suam et in ahorum perniciem debachantur, conpetenti debeant uigore conpesci. a praedictis] aput dictis R^ 14 seudo B, om. R comperint fuisse] ow. Pi commissa I 0 P Q S, comissa R 14-15 ibi debeant Gratianus 15 ibi] ow. I com¬ pescere 0 P Q R S usque] ow. Ri perducere] peruenire B 16 paterno] patenti B glor. uestr. pater, affectu 0* O 4 gloriam uestram] ow. I, add. potius Q 17 prae¬ beatis] perhibeatis Ojg 18 peccatum Ojg c(on)priman- /, co(m)primun- 0 P Q R S, coprimun- R^ 19 enim et] enim [et ow.] B, om. I mundanae] humanae Gratian. primantur 0 P Q R S 22 maius] ow. unde deo] unde melius (melius superscr.) Ojg sacricium R^ possitis sacrificium 0^ 0* id] ow. O^g 28 hii P Q in*] ow. I 0 R in aliorum] malorum Ojg debacantur B 24 co(m) petenti O3 O^P Q RS, cum potenti Oj Og co(m)pesci 0 P Q R Si, compessci R^, copesci Sg. 5. diuinae et mundanae leges: Cf. Iustiniani, Cod., I, 5. hegislatio divina (idem ac ecclesiastica) ad quam provocat papa, est saepe ab eo adle- gatus canon 5 Cone. Antiocheni in Cone. Chalcedonensis actione IV. Cf. epp. 52,10-11; 59,9; 60, 4-5, cum notulis ad loca scriptis, p. 137; 158; 161. PEI.AGII I PAPAE Petrus administratione Ecclesiae patrimonii Maximilianmn pri¬ vare debet, eamque, dum causas instructio perduret, adsumere debet.